پلاستیک در زندگی روزمره

پلاستیک به دسته‌ای از مواد مصنوعی و یا نیمه مصنوعی گویند که از فرایند بسپارش یا پلیمریزاسیون بدست می‌آیند. پلاستیک‌ها دسته‌ای از بسپارهای افزایشی یا تراکمی هستند.
پلاستیک‌ها را می‌توان به شکل‌های مختلف درآورد.
عمدتاً پلاستیک‌ها برای عرضه به بازار به مواد کمکی متعددی از قبیل مواد ضد بلوک، آنتی‌اکسیدان‌ها، عوامل ضدشکاف مانند پلی‌بوتادین‌ها، پایدارکننده‌های گرمایشی، لغزنده‌کننده‌ها، رنگ‌ها و تأخیراندازهای شعله‌وری از قبیل آنتمران آغشته می‌کنند. پس از دفع پلاستیک به صورت زباله، هر یک از این مواد می‌تواند در اثر حرارت غذا با مواد غذایی وارد واکنش شیمیایی پلیمر شود.

کاربرد پلاستیک در زندگی روزمره

• پلاستیک در مقایسه با مصالح سنتی نظیر چوب، شیشه و بتون، پلاستیک‌ها تقریبا به تازگی وارد کارهای ساختمانی شده‌اند.
• فراوانی کاربرد پلاستیک در زندگی روزمرهء امروزی در ساخت بسیاری از کالا ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ماده در ساخت عدسی ها و پنجره هواپیماها به کار
• می‌رود. در کوچه و خیابان تقریبا در دست هر کس یک کیسه یا کیف پلاستیکی به چشم می خورد.
• از پلاستیک در ساخت وسایل بی شماری از جمله سطل لیوان مسواک شانه زنبیل جعبه رادیو ترانزیستور و غیره استفاده می‌شود.
• امروزه دانشمندان موفق به ساخت انواعی از پلاستیک شده اند که عایق سرما و گرماست. وجود پلاستیک حتی در جراحی و اتاق عمل نیز ضروری است.

منشاء و مواد اولیه

عمده پلاستیک‌ها موادی جامد و پایدار با منشاء نفت و گاز هستند. یکی از مهم‌ترین بلوک‌های سازنده پلاستیک، اتیلن با فرمول شیمیایی C2​H4​ است. اتیلن خود از کراکینگ (شکستن مولکولی) اتان و پروپان که از نفت خام یا گاز طبیعی استخراج می‌شوند، به دست می‌آید.

نقش حیاتی مواد افزودنی

پلاستیک خالص به ندرت به تنهایی قابل استفاده است. برای اینکه این مواد خواص لازم برای ورود به بازار را پیدا کنند، به آن‌ها مواد افزودنی اضافه می‌شود. این مواد شامل:

• آنتی‌اکسیدان‌ها: برای جلوگیری از اکسید شدن و تخریب در برابر هوا.

• پایدارکننده‌های گرمایشی: برای مقاومت در برابر حرارت حین تولید.

• مواد ضد بلوک: برای جلوگیری از چسبیدن لایه‌های پلاستیک به یکدیگر.

• رنگ‌دانه‌ها: برای ایجاد تنوع ظاهری.

نکته مهم: یکی از نگرانی‌های اصلی، واکنش شیمیایی این مواد افزودنی با مواد غذایی (مهاجرت مواد) و یا نشت آن‌ها به خاک پس از تبدیل شدن به زباله است که می‌تواند خطراتی برای سلامتی و محیط زیست ایجاد کند.

طبقه بندی و انواع پلاستیک

شناخت انواع پلاستیک برای درک نحوه بازیافت و کاربرد آن‌ها ضروری است. پلاستیک‌ها بر اساس رفتار حرارتی‌شان به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. ترموپلاست‌ها (گرما نرم)

این گروه از پلاستیک‌ها رفتار حرارتی برگشت‌پذیر دارند. یعنی در اثر حرارت نرم و ذوب می‌شوند و با از دست دادن حرارت مجدداً سخت می‌شوند. این ویژگی باعث می‌شود که ترموپلاست‌ها قابلیت بازیافت بالایی داشته باشند.

• مثال: نایلون، پلی‌اتیلن (PE)، پلی‌وینیل کلراید (PVC)، پلی‌ستیرن (PS).

۲. ترموست‌ها (گرما سخت)

برخلاف گروه اول، ترموست‌ها پس از شکل‌گیری اولیه در اثر حرارت، دچار تغییر شیمیایی شده و پیوندهای عرضی (Cross-links) تشکیل می‌دهند. این مواد دیگر هرگز با گرما ذوب نخواهند شد و حرارت دهی مجدد تنها باعث سوختن و تخریب آن‌ها می‌شود.

• مثال: ملامین (ظروف آشپزخانه)، باکالیت (قطعات الکتریکی قدیمی)، رزین‌های اپوکسی.

برخی از رایج‌ترین پلاستیک‌های مورد استفاده در منزل عبارتند از پلی‌اتیلن ترفتالات (PET در بطری‌های آب)، پلی‌پروپیلن (PP در ظروف ماست) و پلی‌اتیلن سنگین و سبک.

ویژگی پلاستیک ها؛ چرا این ماده بی‌رقیب است؟

دلایل متعددی وجود دارد که پلیمرها را در رده پرمصرف‌ترین مواد جهان قرار داده است. ویژگی پلاستیک ها ترکیبی از خواص فیزیکی و شیمیایی است که در کمتر ماده دیگری یافت می‌شود:

1. سبکی فوق‌العاده: چگالی پلاستیک‌ها بسیار کمتر از فلزات است. این ویژگی در صنعت حمل‌ونقل (خودروسازی و هوافضا) برای کاهش مصرف سوخت حیاتی است.

2. عایق الکتریسیته: مقاومت بالای الکتریکی، آن‌ها را به گزینه‌ای ایده‌آل برای روکش سیم‌ها، کابل‌ها، کلید و پریز تبدیل کرده است.

3. شفافیت نوری: پلیمرهایی مانند پلی‌کربنات و PMMA می‌توانند جایگزین شیشه شوند، با این تفاوت که نشکن و سبک‌تر هستند.

4. مقاومت شیمیایی و خوردگی: پلاستیک‌ها برخلاف فلزات زنگ نمی‌زنند و در برابر اسیدها و بازها مقاوم‌اند؛ به همین دلیل در صنایع بسته‌بندی مواد شیمیایی و غذایی کاربرد وسیعی دارند.

5. مقاومت در برابر میکروب‌ها: این ویژگی باعث شده تا پلاستیک‌ها گزینه‌ای عالی برای تجهیزات پزشکی استریل و یکبار مصرف باشند.

6. عایق حرارتی: هدایت گرمایی پایین پلاستیک باعث می‌شود در ساخت دستگیره ظروف آشپزی و فرمان اتومبیل و عایق در و پنجره استفاده شوند تا دست کاربر نسوزد.

7. تولید آسان و ارزان: قابلیت قالب‌گیری پیچیده با سرعت بالا و هزینه پایین مواد اولیه، پلاستیک را به اقتصادی‌ترین گزینه برای تولید انبوه تبدیل کرده است.

کاربرد پلاستیک در زندگی روزمره

گستردگی کاربرد پلاستیک در زندگی روزمره به حدی است که حذف آن تقریباً تمام صنایع را مختل می‌کند. بیایید نگاهی به بخش‌های مختلف بیندازیم:

بسته‌بندی و نگهداری

بخش عظیمی از پلاستیک تولیدی جهان صرف بسته‌بندی می‌شود. این شامل بطری‌های نوشیدنی، ظروف ماست، بسته‌بندی گوشت و مواد پروتئینی برای جلوگیری از فساد، و روکش‌های محافظ است. پلاستیک با ایجاد سد در برابر اکسیژن و رطوبت، ماندگاری مواد غذایی را افزایش می‌دهد.

لوازم خانگی و الکترونیک

بدنه یخچال، قطعات داخلی ماشین لباسشویی، جاروبرقی، و تقریباً تمام بدنه‌های تلویزیون و کامپیوتر از پلاستیک‌های مهندسی ساخته شده‌اند. این مواد علاوه بر زیبایی، ایمنی الکتریکی را نیز تضمین می‌کنند.

منسوجات و پوشاک

شاید عجیب به نظر برسد، اما بسیاری از لباس‌های ما پلاستیکی هستند. الیاف مصنوعی مانند پلی‌استر، نایلون و اکریلیک همگی پلیمرهایی هستند که صنعت مد را دگرگون کرده‌اند. آن‌ها بادوام، ارزان و دارای قابلیت شستشوی آسان هستند.

صنعت ساختمان و زیرساخت

در ساختمان‌سازی مدرن، پلاستیک جایگزین مصالح سنتی شده است. لوله‌های PVC و PEX برای لوله‌کشی آب و فاضلاب (به دلیل عدم رسوب‌گیری و زنگ‌زدگی)، پنجره‌های دوجداره UPVC برای عایق‌بندی، و کف‌پوش‌های پلیمری از جمله این کاربردها هستند. حتی در ساخت عدسی‌های عینک و پنجره هواپیما نیز از پلاستیک‌های خاص استفاده می‌شود.

پزشکی و بهداشت

بدون پلاستیک، پزشکی مدرن با چالش‌های جدی عفونت روبرو می‌شد. سرنگ‌های یکبار مصرف، کیسه‌های خون، دریچه‌های مصنوعی قلب، و بسته‌بندی استریل داروها همگی مدیون این ماده هستند.

پیامدهای پلاستیک بر محیط زیست

با وجود تمام مزایا، پیامدهای پلاستیک بر محیط زیست به یکی از بزرگترین بحران‌های قرن ۲۱ تبدیل شده است. دوام بالای پلاستیک که در کاربرد یک مزیت محسوب می‌شود، در طبیعت به یک فاجعه تبدیل می‌گردد.

• آلودگی آب و میکروپلاستیک‌ها: پلاستیک‌ها در طبیعت به طور کامل تجزیه نمی‌شوند، بلکه به ذرات بسیار ریزی به نام میکروپلاستیک تبدیل می‌شوند. این ذرات وارد منابع آب، بدن ماهی‌ها و در نهایت چرخه غذایی انسان می‌شوند.

• تهدید حیات دریایی: سالانه میلیون‌ها تن پلاستیک وارد اقیانوس‌ها می‌شود. جانوران دریایی این زباله‌ها را با غذا اشتباه گرفته و با خوردن آن‌ها دچار خفگی یا انسداد گوارشی می‌شوند.

• آلودگی هوا و خاک: دفن زباله‌های پلاستیکی باعث نشت مواد شیمیایی سمی به خاک و آب‌های زیرزمینی می‌شود. سوزاندن آن‌ها نیز گازهای سمی و ذرات میکروپلاستیک را در هوا منتشر می‌کند که برای سلامت ریه خطرناک است.

• تخریب زیستگاه‌ها: تجمع زباله‌ها مناظر طبیعی را زشت کرده و زیستگاه‌های جانوری را تخریب می‌کند.

راهکارهای کنترل مصرف پلاستیک

برای مقابله با این بحران، کنترل مصرف پلاستیک یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. تغییرات کوچک در سبک زندگی ما می‌تواند تأثیرات بزرگی داشته باشد:

1. نه به کیسه‌های یکبار مصرف: استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای یا زنبیل‌های خرید، ساده‌ترین راه برای کاهش زباله است.

2. بطری‌های دائمی: جایگزین کردن بطری‌های آب معدنی با قمقمه‌های فلزی یا شیشه‌ای.

3. حذف ظروف یکبار مصرف: اجتناب از لیوان، بشقاب و قاشق چنگال پلاستیکی در مهمانی‌ها و پیک‌نیک‌ها.

4. کمک به چرخه بازیافت: تفکیک زباله‌ها در مبدا (منزل) و شستن ظروف پلاستیکی قبل از دور انداختن، فرآیند بازیافت را بسیار کارآمدتر می‌کند.

5. خرید هوشمندانه: انتخاب محصولاتی که بسته‌بندی کمتری دارند یا بسته‌بندی آن‌ها قابل بازیافت است.

نتیجه‌گیری

پلاستیک در زندگی روزمره ما نقشی دوگانه ایفا می‌کند؛ از یک سو رفاه، بهداشت و پیشرفت تکنولوژی را برای ما به ارمغان آورده و از سوی دیگر، سلامت سیاره زمین را نشانه رفته است. حذف کامل پلاستیک در حال حاضر ممکن نیست، اما مدیریت صحیح و کنترل مصرف پلاستیک وظیفه‌ای همگانی است. با شناخت ویژگی‌ها و انواع این ماده و حرکت به سمت مصرف مسئولانه، می‌توانیم از مزایای آن بهره‌مند شویم، بدون آنکه آینده زمین را قربانی کنیم